parayı hayat planıyla eşleştirmek

diyelim ki bir ev almak istiyorsun.

çocukların eğitimi için para ayırmak, emeklilikte bugünkü yaşam standardını korumak ya da birkaç yıl sonra uzun bir seyahate çıkmak da planlarının arasında olabilir.

ama bütün bunları aynı gelirle karşılayacaksın.

üstelik hepsi için aynı tarihte ve aynı miktarda paraya ihtiyacın olmayacak.

bu yüzden ne kadar para biriktirdiğine bakmak senin için yeterli olmayabilir.

o parayı ne için biriktirdiğini de bilmen önemli.

çünkü birikimin amacı belli değilse ne kadar tasarruf etmen gerektiğini, paraya ne zaman ihtiyaç duyacağını ve o zamana kadar ne kadar risk alabileceğini hesaplaman da zorlaşabilir.

tasarruf etmek tek başına yeterli mi?

her ay düzenli olarak para biriktirebilirsin.

ama ayda kenara 10 bin ya da 20 bin lira ayırıyor olman, hedefin için yeterince biriktirebileceğin anlamına gelmeyebilir. 

iki yıl sonra yapılacak 200 bin liralık bir harcama için bu tutar yeterli olabilir.

beş yıl sonra alınmak istenen bir konut içinse aynı birikim yetersiz kalabilir.

burada belirleyici olan hedefin ne kadar birikim gerektirdiği ve bu paraya ne zaman ihtiyaç duyacağındır.

yatırım tarafında da aynı durum geçerli.

her ay fon, hisse senedi ya da altın alıyor olabilirsin.

ama bu parayı iki yıl sonra mı, on yıl sonra mı yoksa emeklilikte mi kullanacağını bilmiyorsan, yatırım kararlarında dikkate alınması gereken risk düzeyini değerlendirmek zorlaşabilir.

iki yıl sonra kullanacağın para ile 10 yıl sonra kullanacağın paranın birikme biçimi çoğu zaman aynı değildir.

dolayısıyla ikisini aynı şekilde değerlendirmemek gerekir. 

bir hedef ne zaman finansal hedef olur?

“ev almak istiyorum” cümlesi senin isteğinin ne yönde olduğunu gösterir.

ama bu bilgi, hesap yapmak için tek başına yeterli değildir.

evi beş yıl sonra almak istediğini, o tarihte ne kadar peşinata ihtiyaç duyacağını ve her ay ne kadar para ayırabileceğini de eklediğindeyse tablo değişebilir.

çünkü artık hedefinin tarihi de, sana maliyeti de, o tarihe kadar ne kadar yol alman gerektiği de aşağı yukarı bellidir. 

çocukların eğitimi için biriktiriyorsan da aynı şey geçerli.

“eğitim masraflarını karşılamak istiyorum” demek tek başına yeterli değil.

eğitimin kaç yıl sonra başlayacağını, ne kadar süreceğini ve o dönemde yaklaşık ne kadar paraya ihtiyaç duyulacağını da bilmen faydalı olacaktır.

çünkü bugünden ne kadar para ayırman gerektiğini ancak bundan sonra hesaplayabilirsin.

finansal hedefi asıl belirginleştiren iki soru da burada ortaya çıkar.

“ne kadar para gerekecek?”

“ve bu paraya ne zaman ihtiyaç duyulacak?”

bu iki sorunun cevabı belli olduğunda bugünkü birikimin başka bir anlam kazanabilir.

artık hedefe ne kadar yol kaldığını da sağlıklı şekilde görme ihtimalin artar.

bugünkü fiyat neden yetmez?

uzun vadeli hedeflerde paranın zaman içindeki değer değişimini de dikkate almak gerekebilir.

bugün belirli bir tutara mal olan eğitim, konut ya da yaşam giderlerinin sekiz veya on yıl sonra aynı noktada kalacağı varsayılamaz.

bu yüzden hesabı bugünkü rakamla bırakmamak faydalı olacaktır.

önce hedefin gerçekleşeceği tarihte yaklaşık ne kadar paraya ihtiyaç duyulacağı tahmin edilebilir.

sonra bugün elde ne kadar para olduğuna bakılır.

hedefe kadar her ay ne kadar tasarruf yapılabileceği de hesaba katılır.

bu iki kaynak hedef için yeterliyse genellikle sorun yoktur.

yetmiyorsa hedef tutarı ile mevcut ve planlanan birikimler arasındaki fark görülebilir; buna göre tasarruf planı ve hedef yeniden değerlendirilebilir.

böylece “gelirimin yüzde kaçını biriktirmeliyim?” sorusu da daha anlamlı hale gelir.

çünkü herkes için geçerli tek bir oran yoktur.

bir kişinin gelirinin %10'unu biriktirmesi hedefi için yeterli olabilir.

ama başka biri gelirinin %30’unu ayırsa bile istediği hedefe yetişemeyebilir.

ipucu: uzun vadeli bir hedef için para ayırırken yalnızca bugünkü maliyete bakma. bu paraya hangi yıl ihtiyaç duyabileceğini ve o gün yaklaşık ne kadar gerekebileceğini de hesaba kat.

para bütün hedeflere yetmezse ne olur?

çoğu kişinin önünde tek bir hedef de yok.

hem konut almak istiyorsun.

hem çocukların eğitimi için para ayırıyorsun.

emeklilik için de biriktirmek gerekiyor.

ama diğer yandan bugünkü hayatın da devam ediyor.

gelir ise bütün bu hedeflerle birlikte büyümüyor.

sorun da burada başlıyor.

her hedef için ne kadar para gerektiğini hesaplamak önemli.

ama para hepsine yetmiyorsa bu bilgi tek başına bir işe yaramayabilir.

bu kez hangisinin önce geleceğine karar vermek faydalı olacaktır.

David Blanchett'ın 2015 yılında yayımlanan “The Value of Goals-Based Financial Planning” başlıklı çalışması ise tam olarak bu sorunla ilgili.

çalışmada her ikisi de 30 yaşında olan ve 3 ile 5 yaşlarında iki çocuğu bulunan varsayımsal bir çift ele alınıyor.

ailenin önünde aynı anda birkaç hedef var:

• emeklilik,
• çocukların üniversite eğitimi,
• çocukların düğünleri,
• karavan,
• tekne,
• miras bırakmak.

çiftin vergi öncesi gelirinin %20'sini bu hedeflere ayırabildiği varsayılıyor.

ama bu para bütün hedefleri aynı anda tam olarak karşılamaya yetmiyor.

model de bu yüzden  kaynakları tüm hedeflere eşit şekilde dağıtmıyor.

hangi hedefin daha önemli olduğuna, hangisinin daha yakın olduğuna ve hangisinin gerektiğinde ertelenebileceğine bakıyor.

birikimler de bu hedeflerin önceliğine göre belirleniyor. 

para neden bir hedeften diğerine geçer?

finansal plan yaparken çoğu durumda bütün hedeflere yıllar boyunca aynı miktarda para ayırmak gerekmiyor.

Blanchett'ın çalışmasında kullanılan varsayımsal örnekte de böyle oluyor.

çift, işveren katkısından yararlanmak için gereken emeklilik tasarrufunu sürdürüyor.

ama ilk yıllarda bunun dışında kalan para kredi kartı borcunu kapatmak için kullanılıyor.

borç bittiğinde aynı para çocukların üniversite giderlerine yöneliyor.

eğitim için gereken kaynak oluşturulduğunda ise bu kez başka hedeflere geçiyor.

yani bugün bir hedef için ayırdığın para, o hedef tamamlandığında başka bir iş görebilir.

bunu sabit bir bütçe tablosundan çok, sırayla ilerleyen bir plan gibi düşünmek daha doğru olabilir.

bir hedef tamamlanınca  tasarruf gücü bir sonraki hedefe geçer.

bu nedenle bugün bütün hedeflerine aynı anda büyük tutarlar ayıramıyor olman, hiçbirine ulaşamayacağın anlamına gelmez.

önemli olan hangi hedefin ne zaman devreye gireceğini bilmektir.

her hedef aynı derecede önemli mi?

emeklilik için ayırdığın para ile birkaç yıl sonra yapacağın bir seyahat için ayırdığın para aynı listede durabilir.

ama ikisinden vazgeçmenin sonucu aynı değil.

emeklilikte temel giderlerini karşılayacak bir gelirinin olmaması ciddi bir sorun yaratabilir.

seyahati bir yıl ertelemek ise genellikle bunun kadar ağır bir sonuç doğurmaz. 

üstelik aynı hedefin kendi içinde bile farklı öncelikler bulunabilir.

Blanchett'ın çalışmasında da emeklilik geliri de tek parça olarak ele alınmıyor, önce temel yaşam giderlerini karşılayacak gelir düşünülüyor. daha yüksek bir yaşam standardı sağlayacak ek gelir ise bundan sonra geliyor.

bu ayrım önemli.

çünkü para bütün hedeflere yetmediğinde yalnızca “ne kadar lazım?” ve “ne zaman lazım?” sorularına bakmak yetmeyebili.

bir de şunu düşünmek gerekiyor:

bu hedef tutmazsa ne olur?

birkaç yıl ertelenebilir mi?

daha düşük bir bütçeyle yapılabilir mi?

tamamen vazgeçilebilir mi?

verilecek cevap, o hedefin diğerlerinin önüne geçip geçmeyeceğini de belirlemekte faydalı olabilir.

hedefler değişirse ne olacak?

bugün çok önemli gördüğün bir hedef, beş ya da on yıl sonra aynı önemi taşımayabilir.

çünkü plan yaparken gelecekte ne isteyeceğini bugünden tahmin etmeye çalışıyorsun.

ama insan gelecekteki ihtiyaçlarını her zaman doğru öngöremeyebilir.

Ray Sin, Ryan Murphy ve Samantha Lamas'ın 2019 yılında yaptığı “Goals-Based Financial Planning: How Simple Lists Can Overcome Cognitive Blind Spots” başlıklı çalışma da aynı noktaya işaret ediyor. 

araştırmada katılımcılardan önce finansal hedeflerini kendilerinin belirlemeleri isteniyor.

daha sonra önlerine daha geniş bir hedef listesi konuluyor.

katılımcıların %26'sı listeyi gördükten sonra en önemli gördüğü hedefi değiştiriyor.

yani bugün ilk aklına gelen hedef, gerçekten en önemli hedefin olmayabilir.

bu yüzden finansal planı bir kez hazırlanıp yıllarca aynı kalacak bir  düşünmemek gerekir.

ev alınabilir.

gelir artabilir ya da azalabilir.

çocukların eğitim planı değişebilir.

yeni hedefler ortaya çıkabilir.

bazı eski hedefler önemini kaybedebilir.

para da bunlarla birlikte yeniden dağıtılır.

plan ne zaman yeniden düşünülmeli?

hayatında büyük bir değişiklik olduğunda hedeflere yeniden bakmak faydalı olabilir. 

örneğin:

• gelirin önemli ölçüde değiştiğinde,
• evlilik veya çocuk gibi yeni sorumluluklar ortaya çıktığında,
• büyük bir borç kapandığında,
• konut satın alındığında,
• iş veya şehir değiştiğinde,
• daha önce önemli gördüğün bir hedeften vazgeçtiğinde.

böyle dönemlerde “para hala aynı ihtiyaç için mi birikiyor?” sorusunu sormak planların açısından yararlı olabilir. 

cevap değiştiyse çoğu zaman planın da değişmesi gerekebilir.

sonuç

konut, eğitim, emeklilik ve seyahat için ayırdığın para aynı hesapta durabilir.

ama hepsinin fonksiyonu aynı değildir.

birine iki yıl sonra ihtiyaç duyarsın.

diğerine 20 yıl sonra.

bir hedef birkaç yıl ertelenebilir.

başka bir hedefin tarihi değiştirilemez.

birinin tutarı küçültülebilir.

diğerinde bunu yapmak mümkün olmayabilir.

bu farkları bilmeden ne kadar tasarruf edilmesi gerektiğini söylemek de zordur.

önce paranın ne için biriktiğini belirlemek gerekir.

sonra o hedef için ne kadar para gerektiğine ve paraya ne zaman ihtiyaç duyulacağına bakılır.

bugünkü birikim ile hedef arasındaki fark da bundan sonra ortaya çıkar.

ne kadar tasarruf edilmesi gerektiği, risk düzeyi ve birikimlerin değerlendirilmesine ilişkin tercihler de hedefin süresi ve kişisel koşullar dikkate alınarak şekillenebilir.

parayı hayat planıyla eşleştirmek de tam olarak önce paranın ne işe yarayacağını belirlemek, sonra o para için nasıl bir yol izleneceğine karar vermektir.

Yasal Uyarı: bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. burada yer alan bilgi, yorum ve değerlendirmeler yatırım danışmanlığı kapsamında olmayıp herhangi bir yatırım tavsiyesi veya alım-satım önerisi niteliği taşımaz. yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar ile müşteri arasında imzalanacak yatırım danışmanlığı sözleşmesi çerçevesinde sunulmaktadır.