geçmiş deneyimler gelecek beklentilerini nasıl şekillendiriyor

birkaç yıldır yatırım yaptığını varsayalım.

bu sürenin büyük bölümü piyasanın yükseldiği bir döneme denk gelmiş olabilir.

aldığın hisseler değer kazanmış, halka arzlar büyük getiri sağlamış ve her sert satış dalgasının ardından piyasa yeniden toparlanmış olabilir.

böyle bir geçmişin varsa piyasada bir düşüş hareketi başladığında bunu geçici bir alım fırsatı olduğunu düşünmen mümkün.

ama yatırım hayatına büyük bir kriz sırasında başladıysan aynı aşamada bambaşka şeyler düşünüyor olabilirsin. 

çünkü yatırım kararlarını verirken sadece bugünkü verilere bakarak karar vermiyorsun. 

içgüdülerini kullanıyor, hafızanda kalanları da hatırlıyor olabilirsin. 

üstelik geçmişte yaşadığın deneyimleri farklı şekillerde hatırlayabilirsin.

bazı kazançlar veya bazı kayıplar diğerlerinden çok daha kolay aklına geliyor olabilir.

geleceğe ilişkin beklentin ve yatırım kararların da bunlardan etkileniyor olabilir.

geçmiş gerçekten olduğu gibi mi hatırlanıyor?

hafızanı yatırım hesabının işlem geçmişi gibi düşünmemelisin. 

her işlemi aynı şekilde ayrıntısıyla hatırlamıyor olabilirsin. 

üç yıl önce sıradan bir hisseden kazandığın %2'lik getiri hafızanda yer tutmuyor olabilir.

ama tek bir hissede kısa sürede %100 getiri elde edersen bunu muhtemelen yıllar sonra bile detaylarıyla anlatabilirsin.

aynı durum kayıp yaşadığın zamanlar için de geçerli.

portföyünün uzun süre boyunca küçük hareketlerle değer kaybettiği bir dönemi unutabilirsin.

ama birkaç günde yaşadığın büyük bir kayıp hafızanda çok daha uzun süre kalabilir.

Zhengyang Jiang, Hongqi Liu, Cameron Peng ve Hongjun Yan'ın “Investor Memory and Biased Beliefs: Evidence from the Field” başlıklı çalışmasında da bu durum ele alınıyor.

çalışma kapsamında araştırmacılar 17 binden fazla bireysel yatırımcıyla çalıştı.

katılımcıların bir bölümünün anket cevaplarını gerçek işlem kayıtlarıyla da karşılaştırdılar.

böylece yatırımcının hangi kazancını hatırlayıp, hangisini net hatırlamadığını tespit ettiler.

sonuçta katılımcıların daha sert hareketleri daha iyi hatırladığı ve yatırım yaparken hafızasında bunların daha çok yer kapladığı ortaya çıkarıldı. 

piyasa yükselirken geçmiş neden daha iyi görünebilir?

çalışmada ayrıca piyasanın yükseldiği günlerde yatırımcıların geçmiş dönem getirilerini daha yüksek hatırladığı görüldü.

aynı etki kendi portföylerine ilişkin cevaplarda da çıktı.

çalışmada piyasanın o günkü getirisi 1 yüzde puan yükseldiğinde, yatırımcıların bir önceki gün kendi portföylerinden elde ettiklerini hatırladıkları getiri de 52 baz puan arttı.

araştırmacılar yatırımcının o gün gerçekten ne kazandığını hesaba kattığında da bu ilişki devam etti.

yani yatırımcının portföyünde yaşanan şey aynı şeydi ama kazandıkça aklındaki rakam değişiyordu.

bunun birkaç yıldır devam eden güçlü bir yükseliş döneminde yaşandığını düşünelim.

son yıllarda yaptığın başarılı yatırımlar daha kolay aklına gelebilir.

daha önce yaşadığın kötü işlemler ise aynı şekilde hatırlanmayabilir.

bu durumda geçmişe baktığında kendini gerçekten olduğundan daha başarılı bir yatırımcı olarak görmen de çoğu zaman kolaylaşacaktır.

gelecekteki yatırım kararlarına ilişkin risk algın da bundan etkilenebilir.

düşüş döneminde ne değişiyor?

aynı mekanizma piyasa düştüğünde başka şekilde ortaya çıkabilir.  sert satışların yaşandığı bir dönemde daha önce uğradığın büyük zararları hatırlaman kolaylaşabilir. özellikle geçmişte yaşadığın kayıp senin için önemli bir sonuç doğurduysa.

2008 krizinde portföyünün büyük bölümünü kaybetmiş olabilirsin. 2020'de pandemi sırasında panik satışı yapmış olabilirsin. ya da tek bir hissede yıllarca unutamadığın bir zarar yaşamış olabilirsin.

yeni bir düşüş başladığında zihnin bütün geçmiş kayıplarını tek tek hesaplayamayabilir. bu yüzden bugün yaşanan bir düşüş, iki yatırımcı için farklı anlamlara gelebilir. 

birinin aklına geçmişteki hızlı toparlanmalar, diğerinin aklına ise daha büyük bir çöküşün başlangıcı gelebilir. halbuki ikisi de aynı piyasa hareketini yorumluyorlardır. 

ama karar verirken akıllarındaki şey farklıdır. 

yakın geçmiş neden daha fazla ağırlık kazanıyor?

insanların yakın zamanda tecrübe ettikleri koşullara daha fazla ağırlık verdiği uzun zamandır biliniyor.

Ulrike Malmendier ve Stefan Nagel'in 2011 yılında yayımlanan “Depression Babies” çalışması bunun en bilinen örneklerinden biri.

araştırma kişilerin hayatları boyunca deneyimledikleri yatırım getirileri ile risk alma davranışları ve geleceğe ilişkin beklentileri arasında ilişki bulunduğuna işaret ediyor.

dolayısıyla yatırım yaparken yakın zamanda yaşanan deneyimler daha fazla ağırlık kazanabiliyor.

eski deneyimler daha mı az hatırlanıyor?

yakın geçmiş daha kolay hatırlansa da büyük piyasa olayları yıllar sonra bile ağırlığını koruyabiliyor. çünkü sıradan piyasa dönemleri ile büyük kazanç ve kayıplar hafızada farklı izler bırakıyor.

%30 enflasyonun olduğu bir ortamda bir yıl boyunca portföyünün uzun bir döneme yayılan kademeli değişimleri hafızanda daha az belirgin yer edinebilir. ama birkaç ay içinde paranı ikiye katlaman ya da yarısını kaybetmen çok daha güçlü bir iz bırakabilir.

bu iz yıllar sonra tekrar karar verirken önüne gelebilir.

dolayısıyla hafızada yakın deneyimler ile güçlü deneyimler birlikte etki yaratabilir.

kendi başarını ne kadar doğru hatırlıyorsun?

hafızandakiler kendi yatırım kararlarına dair değerlendirmelerini de farklı şekillerde etkileyebilir. bu konuda yapılmış akademik çalışmalarda yatırımcıların kendi seçimlerinin olumlu sonuçlarını daha iyi, olumsuz sonuçlarını ise daha az hatırlayabildiği görülüyor.

bu fark yatırımcıyı olması gerekenden daha iyimser yapabiliyor. örneğin beş yıl boyunca süren bir yükseliş döneminde çok sayıda hisse alıp bunların bir kısmından güçlü getiri sağlamış olabilirsin.

ama yıllar sonra başarılı seçimlerini daha kolay hatırlar ve zarar ettiğin hisseleri unutursan yatırım becerini de aslında olduğundan yüksek değerlendirirsin. üstelik piyasa şartlarının olumlu olması nedeniyle kazandığın getirinin sadece kendi başarın kaynaklı olmadığını bilmek de biraz zordur.

geçmiş performansını olduğundan olumlu değerlendirmen, sonraki yatırım kararlarında risk algının değişmesine neden olabilir.

ama bu kararın arkasındaki tecrübe çok da sağlıklı olmayabilir. 

uzun dönemli veriye bakmak neden işe yarar?

kendi yatırım geçmişinle finans piyasalarının nasıl hareket edeceğini tamamen anlaman neredeyse imkansızdır.  15 yıldır yatırım yapıyor olsan bile yüzyılı aşan piyasa tarihinin sadece küçük bir bölümünü görmüş olursun. üstelik bu 15 yıl her birinde farklı şartların geçerli olduğu farklı dönemlerde geçmiştir. 

bu yüzden sadece kendi deneyimine güvenerek hareket etmek sorun yaratabilir. uzun dönemli veriler ise burada işe yarayabilir.

çünkü son birkaç yılda gördüğün piyasanın daha önce farklı şekillerde de çalışabildiğini gösterir. son on yılda sürekli yükselen bir varlığın geçmişte yıllarca geride kaldığını görebilirsin.

sert düşüşlerden sonra piyasanın bazen hızla toparlandığını, bazen de eski seviyesine dönmesinin yıllar sürdüğünü görebilirsin.

böylece karar verirken kendi hafızandaki birkaç sınırlı örneğe bağlı kalmazsın.

kararı önceden vermek neyi değiştirir?

piyasada sert değişimler yaşandıktan sonra karar vermek genellikle daha zordur. çünkü o sırada hem fiyatlar hem de şartlar değişebilir. bu nedenle bazı kararları piyasa hareket etmeden önce vermeye çalışmak daha sağlıklı sonuçlar almana sebep olabilir. 

böylece piyasa çakıldığında bütün planını o gün hissettiğin paniğe göre yeniden yapmak zorunda kalmazsın. piyasa yükseldiğinde de birkaç başarılı işlemin ardından bütün risk kurallarını değiştirmen gerekmez.

çünkü kararın önemli bir bölümü fiyat hareketinden önce verilmiştir.

yatırım günlüğü neden işe yarayabilir?

hafızanın nasıl değiştiğini görmek için geçmiş kararlarını kaydetmek de faydalı olabilir. bir hisseyi neden aldığını bugün hatırladığını düşünebilirsin. ama iki yıl sonra aynı gerekçeyi hatırlayacağının garantisi yok.

bu nedenle yatırım yaptığın anda yatırım gerekçeni de yazabilirsin. yatırım kararını verirken dikkate aldığın beklenti ve riskleri de not edebilirsin.

daha sonra yatırım beklediğin sonucu verdiğinde veya vermediğinde  o kayıtlara tekrar bir göz gezdirebilirsin. böylece bugünkü düşüncelerinle karar verdiğin gün düşündüklerini karşılaştırabilirsin.

böylece hafızanda hedeflerinin ne kadar tuttuğuyla alakalı analitik bir değerlendirme kalır.

sonuç

geçmiş deneyimler yatırım kararlarında önemli bir referans noktası olabilir. ama geçmiş dediğimiz şey her zaman yaşadıklarımızın eksiksiz bir toplamı değildir. yakın zamanda kazandığın büyük para veya yaşadığın büyük zarar daha kolay aklına gelir.

bugünkü yükseliş geçmişteki başarılı yatırımları, bugünkü düşüş ise eski kayıpları yeniden hatırlamana neden olabilir. kendi başarılı kararlarını da başarısız kararlarından daha iyi hatırlayabilirsin.

geleceğe ilişkin getiri beklentini ve risk algını etkileyebilir. bu yüzden karar verirken hangi deneyimlerin bugün daha kolay aklına geldiğine de bakmak gerekir.

uzun dönemli veriler kendi yatırım geçmişinin dışına çıkmanı sağlar. önceden belirlenmiş hedefler ve kurallar sert hareketlere hazırlıklı olmana, yatırım günlüğü ise geçmişte gerçekten ne düşündüğünü sonradan kontrol etmene yardımcı olur.

böylece geleceğe ilişkin kararını hafızanda kalan birkaç güçlü deneyim yerine önceden kurulmuş bir planla verebilirsin. 

yasal uyarı: bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. burada yer alan bilgi, yorum ve değerlendirmeler yatırım danışmanlığı kapsamında olmayıp herhangi bir yatırım tavsiyesi veya alım-satım önerisi niteliği taşımaz. yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar ile müşteri arasında imzalanacak yatırım danışmanlığı sözleşmesi çerçevesinde sunulmaktadır.