finansal karar yorgunluğu ve çok seçenekli ekonomide doğru tercih yapmanın zorluğu

bir dönem yatırımcının en büyük problemi yatırım ve alınmak istenen ürün konusunda bilgi edinmekti. Bugün ise o kadar çok bilgi ve ürün mevcut ki asıl sorun, bilgi ve ürün bolluğunu yönetmek. Yatırımcının aklındaki soru, yıllar içinde “ne alabilirim” sorusundan çok, “bunca şey arasından hangisini seçeyim” sorusu şeklinde değişti.

bu soru, özellikle enflasyon, kur, faiz ve piyasa hareketliliğinin aynı anda hissedildiği ekonomilerde yatırım sürecini daha yorucu hale getiriyor. Çünkü yatırımcı bir yandan kendine uygun yatırım aracını seçmekle uğraşırken, diğer yandan kur riskini, reel getiri potansiyelini, vergi etkisini, sosyal çevresinin yönlendirmesini ve kendi psikolojisini de aynı anda yönetmeye çalışıyor.

aşırı seçenek yükü ve karar yorgunluğu

davranışsal iktisat literatüründe bu durum “choice overload”, yani aşırı seçenek yükü olarak ifade ediliyor. Bu konuyla alakalı yapılan son akademik çalışmalar, yatırım sürecinde çok fazla seçeneğe maruz kalmanın özellikle bireyin tercihleri net olmadığında ve karar vermek ciddi zihinsel çaba gerektirdiğinde olumsuz sonuçlar doğurduğunu gösteriyor. Böyle durumlarda yatırımcı, düşünerek en doğru tercihe gitmek yerine, zihin yükünü en çok azaltan tercihi seçiyor ve bundan dolayı yatırım sürecinin sonunda genellikle hüsrana uğruyor.

• bu meselenin finans dünyasındaki en çarpıcı örneklerinden biri de ABD’de emeklilik planları üzerine yapılan çalışmalarda görülüyor. Örneğin Iyengar, Huberman ve Jiang’ın emeklilik planları üzerine yaptığı “Ne kadar seçenek çok fazla?” başlıklı çalışmaya göre, çalışanlara emeklilik planları ile ilgili daha fazla seçenek sunulduğunda çalışanların kendileri adına başkaları tarafından tercih edilen planı seçme olasılığı artarken, plana katılım yüzdesi de düşüyor. İnsanlar, gelecek planları söz konusu olduğunda bile seçenek çok fazla olunca ya karar vermeyi erteliyor ya da kendileri adına verilen kararı hiç düşünmeden kabul ediyor.

şimdi işin Türkiye tarafını inceleyelim. Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) verilerine göre, Türkiye tarafında 10,6 milyon adet bakiyeli yatırımcı mevcut. Bu yatırımcıların büyük çoğunluğu,  enflasyonu yenerek reel getiri sağlayabilecekleri, hatta enflasyonun çok üzerinde getiri elde edebilecekleri yatırım araçlarını tercih etmek istiyor. Ancak 600’den fazla hisse, 2 bin 600’den fazla yatırım fonu, mevduat, döviz, emtialar gibi çok fazla seçenek varken hangilerinin istenilen başarıyı sağlayabileceği ile ilgili ciddi araştırmalar yapmak gerekiyor.

ancak seçenek sayısı arttıkça yatırımcı daha tepkisel hale geliyor. Çünkü seçenek sayısı arttıkça analiz maliyeti artıyor, analiz maliyeti arttıkça da yatırımcı daha kestirme yollara başvurma eğilimine giriyor. Böylece yatırımcı kendi hedeflerine, kendi anlayışına göre yatırım yapmak yerine, sosyal medyada gördüğü, duyum aldığı veya güvenilirliği şüpheli birtakım insanlar tarafından el altından önerilen yatırım tercihlerine başvurmaya meylediyor.

• son bir ayda en çok kazandıran fonu almak, sosyal medyada en çok konuşulan hisseye yönelmek, herkesin girdiği halka arza girmek veya sadece tanıdık geldiği için bir varlığa güvenmek bu kestirme yolların tipik örnekleri...

karar yorgunluğu yalnızca bireysel yatırımcıların meselesi de değil. Konuyla ilgili yapılmış akademik çalışmalara göre sermaye piyasalarında çalışan analistler de daha fazla tahmin yayımladıkça konsensüse yaklaşma, eski tahminleri tekrar etme veya yuvarlak tahmin verme gibi kestirme davranışlara daha fazla başvurabiliyor. Profesyoneller bile karar yoğunluğu nedeniyle yoruluyorsa, gün içinde işiyle uğraşıp akşam fon karşılaştıran, sabah kur ekranına bakan, öğlen halka arz takvimi kontrol eden bireysel yatırımcının da yorulması hiç şaşırtıcı değil.

neler yapılabilir?

bu nedenlerle yatırımcının neyi takip edip, neyi etmemesi gerektiğini iyi bilmesi gerekiyor. Yatırım işi biraz da iyi ihmal sanatıdır. Her habere tepki vermemek, her ürünü incelememek, her fırsata yetişmeye çalışmamak, her listeye anlam yüklememek gerekiyor. Piyasada her gün yeni bir hikaye var. Yatırımcının görevi ise her hikayenin peşinde koşmak yerine, kendi hikayesini iyi bilmek.

dolayısıyla yatırımcının öncelikle kendi yatırım çerçevesini iyi bilmesi gerekiyor. Bu çerçevenin ilk sorusunun genellikle “hangi ürünü alayım” yerine  “bu para ne için” olması tavsiye ediliyor. Uzmanlara göre altı ay içinde kullanılacak para ile on yıl dokunulmayacak para aynı sepete konulmamalı, acil durum fonu ile yatırım sermayesi aynı riskle yönetilmemeli. Yatırım çerçevesinin belirlenmesinin ardından, o çerçeveye uygun şekilde ürün veya portföy tercihleri yapılabilir. Bu konuda profesyonel bir uzmandan destek de alınabilir.

bu tercihleri yaparken yatırımcı kendi psikolojisini de iyi bilmeli. Bazı insanlar bırakın ani düşüşü, portföyünde yaşanacak ufacık düşüşlere dahi dayanamaz. Bazıları kendisi beklerken herkesin kazandığını düşünerek acele iş yapar, bazıları ise zarar ettiğini kabul etmeyerek batık varlığını yıllarca taşır. Dolayısıyla insanın kendi hayatından çıkarımlar yaparak nasıl bir psikolojiye sahip olduğunu iyi bilmesi ve portföy tercihlerini buna göre yapması da önemli bir konu olarak karşımıza çıkıyor. 

gelelim en önemli konuya. Yatırımcının karar sıklığını azaltması bu işin en kritik tarafı olarak görülüyor[1] . Örneğin Richard Thaler, Daniel Kahneman, Amos Tversky ve Alan Scwarz tarafından yapılan akademik çalışmalara göre her gün portföyünü kontrol etmek yatırımcıyı konuya daha hakim hale getirmek yerine çoğu zaman tam aksine daha tepkisel ve daha huzursuz yapıyor. Yatırımcı ne kadar sık piyasayı kontrol ederse, kısa vadeli dalgalanmaları o kadar fazla sinyal zannedebiliyor. Böyle durumların önüne geçmek için yatırımcının portföyünü gözden geçirme aralığını ve satış koşullarını önceden belirlemesi öneriliyor.

sonuç olarak

bugünün çok seçenekli ekonomisinde yatırımcı için artık esas lüks, yüzlerce seçenek arasından hangi ürünlere bakması gerektiğini bilecek bilgiye sahip olmak. Çünkü seçenek arttıkça kıyas, kıyas arttıkça pişmanlık ihtimali artıyor. Yatırımcılar artık yalnızca para kaybetmekten değil, daha iyi bir fırsatı kaçırmış olmaktan da korkuyor.

bugünün bilinçli yatırımcısının da böyle bir ortamda piyasadaki her sesi duymaya çalışmaması ve kendi amacını, vadesini ve risk sınırını netleştirmesi gerekiyor. Çok sayıda yatırım aracına sahip olmak ya da piyasadaki her trendi saniyesi saniyesine takip etmek bazen başarı getirse de, bu davranış çoğunlukla yatırımcıya psikolojik kayıp olarak geri dönüyor.